Problemas generales
Dolor crónico
- Aranguren I; Elizondo G; Azparren A. Consideraciones de seguridad de los AINE. Boletín de información farmacoterapéutica de Navarra. Lumen; 2016. Vol. 24, Nº 2. Disponible en: http://www.bit.navarra.es/
- Banco de Preguntas Preevid. ¿Existe evidencia para el uso de pregabalina en el dolor neuropático?. Murciasalud, 2017. Disponible en http://www.murciasalud.es/preevid.php?op=mostrar_pregunta&id=21813&idsec=453
- Belgrade M, Bjorklund D, Bonte B, Bruce B, Daniela S, Gonzales M, et al. Assessment and Management of Chronic Pain. 2 ed. Bloomington MN: ICSI. Apr 2007 [citado el 9 Dic 2007]. Disponible en: http://www.icsi.org/search.aspx?searchFor=chronic+pain
- Casal, C.; Reboredo, S.; Pardo, I.; Santaló, J.; Santiago, C.; Balea, J. Prácticas seguras con medicamentos de uso crónico II . Boletín de información terapéutica del Servicio Gallego de Salud. Centro de Información Farmacoterapéutica, Subdirección Xeral de Farmacia, SERGAS Ed; A Coruña, 2018. Art. Nº 2.
- Cohen M, Abbott R, Best J, Buckley N, Donovan J, Dowden J, et al. Analgesic options for the pain relief. Sydney; National Prescribing Service newsletter: 2006 [citado el 9 Dic 2007]. Didponible en: www.nps.org.au/healthpro
- Duehmke RM, Derry S, Wiffen PJ, Bell RF, Aldington D, Moore RA. Tramadol for neuropathic pain in adults. Cochrane Database of Systematic Reviews 2017, Issue 6. Art. No.: CD003726.
- Eisenberg E, McNicol E, Carr DB. Opiáceos para el dolor neuropático (Revisión Cochrane traducida). En: Biblioteca Cochrane Plus, 2007, número 1. Oxford, Update Software Ltd. Disponible en:http://www.update-software.com/
- Finnerup NB, Attal N, Haroutounian S, McNicol E, Baron R, Dworkin RH, Gilron I, Haanpää M, Hansson P, Jensen TS, Kamerman PR, Lund K, Moore A, Raja SN, Rice AS, Rowbotham M, Sena E, Siddall P, Smith BH, Wallace M. Pharmacotherapy for neuropathic pain in adults: a systematic review and meta-analysis. Lancet Neurol. 2015 Feb;14(2):162-73. [Resumen]
- Fundació Institut Català de Farmacologia. Antiinflamatorios no esteroideos y hemorragia digestiva. Barcelona: Butlletí Groc; 2004;17:11-3.
- Generalitat de Catalunya. Departament de Salut. Antiinflamatoris no esteroïdals i risc cardiovascular. Butlletí de Farmacovigilància de Catalunya 2006;4:17-9.
- Gupta A, Pharm DO, Prichard MPP, Rosenquist MD. Use of opioids in the management of chronic non-cancer pain Use of opioids in the management of chronic non-cancer painuUse of opioids in the management of chronic non cáncer pain. 2018 UpToDate. This topic last updated: Jul 13, 2018.Disponible en: https://www.uptodate.com/index.html#!/contents/use-of-opioids-in-the-management-of-chronic-non-cancer-pain?search=dolor%20cr%C3%B3nico&source=search_result&selectedTitle=3~150&usage_type=default&display_rank=3
- Guzmán, M. Mora, R. Delgado, C.M. Pérez, A. Rueda, M. Gea, L.A. Manejo del dolor crónico en Atención Primaria, perfil de prescripción de opiáceos mayores: indicación, coste y efectos secundarios. Rev Soc Esp Dolor 2014; 21(4): 197-204.
- He L, Wu B, Zhou M. Fármacos no antiepilépticos para la neuralgia del trigémino (Revisión Cochrane traducida). En: Biblioteca Cochrane Plus, 2007, número 1. Oxford, Update Software Ltd. Disponible en: http://www.update-software.com
- Infac. Opioides en el manejo del dolor. El difícil equilibrio entre la opiofobia y la opiofilia. Información farmacoterapéutica de la comarca; 2014. Vol. 22, nº 5. Disponible en: https://www.euskadi.eus/contenidos/informacion/cevime_infac_2014a/es_def/adjuntos/INFAC_Vol_22_5_Opioides.pdf
- Jason,W et al. Directriz para terapia opioide y dolor crónico no canceroso. CMAJ 08 de mayo de 2017 189 (18) E659-E666; DOI: https://doi.org/10.1503/cmaj.170363. Disponible en: http://www.cmaj.ca/content/189/18/E659.short?rss=1
- Jiménez, M.I.; Calabozo, B. Tratamiento del dolor neuropático. Portal del medicamento. Salud Castilla y León. 18/04/2016. Disponible en: https://www.saludcastillayleon.es/portalmedicamento/es/noticias-destacados/destacados/tratamiento-dolor-neuropatico
- López M, Penide L, Portalo I, Rodríguez J, Sánchez N, Arroyo V. Dolor crónico no oncológico. Boletín Farmacoterapeútico de Castilla la Mancha. SESCAM. Año 2014, Vol. XV, N.º 1.
- Mary A Albrecht, MD ;Martin S Hirsch, MD; Jennifer Mitty, MD, MPH. Treatment of herpes zoster in the immunocompetent host. Revisión uptodate. This topic last updated: Jul 31, 2018. Disponible en: https://www.uptodate.com/index.html#!/contents/treatment-of-herpes-zoster-in-the-immunocompetent-host?search=neuralgia%20postherp%C3%A9tica&source=search_result&selectedTitle=2~41&usage_type=default&display_rank=2
- McNicol E, Strassels SA, Goudas L, Lau J, Carr DB. AINE o paracetamol, solos o combinados con opiáceos, para el dolor por cáncer (Revisión Cochrane traducida). En: Biblioteca Cochrane Plus, 2007, número 1. Oxford: Update Software Ltd. Disponible en: http://www.update-software.com
- Ministerio de Sanidad, Servicios Sociales e Igualdad. Prácticas seguras para el uso de opioides en pacientes con dolor crónico. Madrid: Dirección General de Salud Pública, Calidad e Innovación; 2015.
- Ong CK, Seymour RA, Lirk P, Merry AF. Combining paracetamol (acetaminophen) with nonsteroidal antiinflammatory drugs: a qualitative systematic review of analgesic efficacy for acute postoperative pain. Anesth Analg. 2010;110:1170-9.
- Roger Chou, MD; Steven J Atlas, MD, MPH; Lisa Kunins, MD. Subacute and chronic low back pain: Nonpharmacologic and pharmacologic treatment. Revisión uptodate. This topic last updated: Aug 29, 2018. Disponible en: https://www.uptodate.com/index.html#!/contents/subacute-and-chronic-low-back-pain-nonpharmacologic-and-pharmacologic-treatment?search=DOLOR%20CRONICO&source=search_result&selectedTitle=4~150&usage_type=default&display_rank=4
- Rosenquist EWK. Overview of the treatment of chronic non-cancer pain.This topic last updated: Apr 17, 2017. In: Uptodate, Charles J Lockwood (Ed), UpToDate, Waltham, MA, 2017.
- Saarto T, Wiffen PJ. Antidepresivos para el dolor neuropático (Revisión Cochrane traducida). En: Biblioteca Cochrane Plus, 2007, número 1. Oxford: Update Software Ltd. Disponible en: http://www.update-software.com
- Scottish Intercollegiate Guidelines Network (SIGN).Management of chronic pain. Edinburgh: SIGN; 2013. (SIGN publication no. 136). [December 2013]. Disponible en: http://www.sign.ac.uk
- Sridhar V. Vaudevan. Task force on pain management. Guidelines for the assessments and management of chronic pain. WMJ 2004;103(3):14-42.
- Torrejón M, Fernández J, Sacristán A. Uso de fentanilo en pacientes oncológicos terminales. ¿Está justificado su amplio uso? Información Terapéutica del Sistema Nacional de Salud 2005;29(3):69-73.
- Wiffen P, Collins S, McQuay H, Carroll D, Jadad A, Moore A. Fármacos anticonvulsivantes para el dolor agudo y crónico (Revisión Cochrane traducida). En: Biblioteca Cochrane Plus, 2007, número 1. Oxford: Update Software Ltd. Disponible en: http://www.update-software.com
- Wiffen PJ, Edwards JE, Barden J, McQuay HJM. Morfina oral para el dolor por cáncer (Revisión Cochrane traducida). En: Biblioteca Cochrane Plus, 2007, número 4. Oxford: Update Software Ltd. Disponible en: http://www.update-software.com
- Wiffen PJ, McQuay HJ, Moore RA. Carbamacepina para el dolor agudo y crónico (Revisión Cochrane traducida). En: Biblioteca Cochrane Plus, 2007, número 1. Oxford: Update Software Ltd. Disponible en: http://www.update-software.com
Fiebre
- DynaMed Plus [Internet]. Ipswich (MA): EBSCO Information Services. 1995 - . Record No. 905351, Antipyretics for fever in children; [updated 2017 May 31]. Disponible en: http://www.dynamed.com/login.aspx?direct=true&site=DynaMed&id=905351
- Laporte JR, Ibáñez L, Vidal X, Vendrell L, Leone R. Upper gastrointestinal bleeding associated with the use of NSAIDs: newer versus older agents. Drug Saf 2004;27:411-20.
- Hernández Merino A. Fármacos antitérmicos y vacunas: ¿sabemos ya lo que necesitamos saber? Evid Pediatr. 2017;13:32.
- Moreno D, Chaffanel M. Antitérmicos, padres y pediatras. ¿Tenemos conclusiones para todos ellos? Evid Pediatr 2006;2:1-3.
- Pierce CA1, Voss B. Efficacy and safety of ibuprofen and acetaminophen in children and adults: a meta-analysis and qualitative review. Ann Pharmacother. 2010 Mar;44 (3):489-506.
- Shortridge L, Harris V. Alternating acetaminophen and ibuprofen. Pediatric Child Healt. 2007;12:127-8.
- Vyas FI1, Rana DA1, Patel PM1, Patel VJ1, Bhavsar RH2. Randomized comparative trial of efficacy of paracetamol, ibuprofen and paracetamol-ibuprofen combination for treatment of febrile children. Perspect Clin Res. 2014 Jan;5(1):25-31.
Golpe de calor
- Agencia Española de Medicamentos y Productos Sanitarios. Información sobre el buen uso de los medicamentos en caso de ola de calor. 2025 Apr 28 [consultado: 12 de septiembre de 2025]. Disponible en: https://www.aemps.gob.es/ciudadania/medicamentos-y-calor/
- Barletta JF, Palmieri TL, Toomey SA, Alshamsi F, Stearns R, Pantanwala A et al. Society of Critical Care Medicine Guidelines for the Treatment of Heat Stroke. Crit Care Med. 2025;53(2):e490-e500. doi: 10.1097/CCM.0000000000006551
- Eifling KP, Gaudio FG, Dumke C, Lipman G, Otten E, Martin A, et al. Wilderness Medical Society Clinical Practice Guidelines for the Prevention and Treatment of Heat Illness: 2024 Update. Wilderness Environ Med. 2024;35(1):112S-127S. doi: 10.1177/10806032241227924
- Preevid. ¿Cuándo detener el enfriamiento en un paciente con golpe de calor? 2025 Aug 5 [consultado: 12 de septiembre de 2025]. Disponible en: https://www.murciasalud.es/preevid/26489
- Roberts WO, Armstrong LE, Sawka MN, Yeargin, S, Heled Y, O´Connor F et al. ACSM Expert Consensus Statement on Exertional Heat Illness: Recognition, Management, and Return to Activity. Curr Sports Med Rep. 2023;22(4):134-149. Published 2023 Apr 1. doi: 10.1249/JSR.0000000000001058
- Sorensen C, Hess J. Treatment and Prevention of Heat-Related Illness. N Engl J Med. 2022;387(15):1404-1413. doi: 10.1056/NEJMcp2210623
Hipernatremia
- Laville M, Briet M. Management of hypernatremia in adults. Nephrol Ther. 2022;18(8):473-484.
- Spasovski G, Vanholder R, Allolio B, Annane D, Ball S, Bichet D, et al. Clinical practice guideline on diagnosis and treatment of hyponatraemia. Nephrol Dial Transplant. 2014;29 Suppl 2:i1-39.
- Sterns RH, Hoorn EJ. Treatment of hypernatremia in adults. En: Emmett M, Forman JP, editors. UpToDate; 2020. Disponible en: https://www.uptodate.com/contents/treatment-of-hypernatremia-in-adults
- Verbalis JG, Goldsmith SR, Greenberg A, Korzeliys C, Schirier R, Sternes R, et al. Diagnosis, evaluation, and treatment of hyponatremia: expert panel recommendations. Am J Med. 2013;126(10 Suppl 1):S1-S42.
Hiperpotasemia
- Agencia Española de Medicamentos y Productos Sanitarios AEMPS. Ficha técnica Veltassa® (patimero). 2024.
- Agencia Española de Medicamentos y Productos Sanitarios AEMPS. Ficha técnica Lokelma® (ciclosilicato). 2023.
- Almenar L, Gonzalez-Franco A. Consenso sobre el manejo de la hiperpotasemia en pacientes con Insuficiencia cardiaca: recomendaciones de la SEC-SEMI. Rev ClinEsp.2022;222(4):235-240º
- Carvalho PEP, Veiga TMA, Lacerda H, Tofanelli M, Gewehr D, Nunes M, et al. Safety and efficacy of new potassium binders on hyperkalemia management in patients with heart failure: a systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials. Clin Res Cardiol. 2023;112:99-1002. Disponible en: https://doi.org/10.1007/s00392-023-02215-2
- De Sequera Ortiz P, Alcázar Arroyo R, Abalate Ramón M. Trastornos del potasio. Hipopotasemia e hiperpotasemia. En: Lorenzo V, López Gómez JM (ed.). Nefrología al Día. 2024. ISSN: 2659-2606. Disponible en: https://www.nefrologiaaldia.org/613
- De Sequera P, et al. Impacto económico del uso de patiromer en enfermedad renal crónica o insuficiencia cardiaca para el tratamiento de la hiperpotasemia crónica en España. Nefrología. 2023;43(5):518-529.
- Díaz-Romero C, et al. Abordaje integral de la hiperpotasemia: desde la urgencia hasta la terapia crónica. Revista Médica. 2025;10(3):213–226.
- Kim MJ, Valerio C, Knobloch GK. Potassium Disorders: Hypokalemia and Hyperkalemia. Am Fam Physician. 2023;107(1):59-70. PubMed PMID: 36689973. Texto completo.
- Ortiz A, Arco C, Fernández-García JC, Gómez J, Gómez J, Ibán R, et al. l. Documento de consenso sobre el abordaje de la hiperpotasemia. Nefrología. 2023;43(5):765-82.
- Sinnathamby ES, Banh KT, Barham WT, Hernandez TD, De Witt AJ, Wenger DM, et al. Hyperkalemia: Pharmacotherapies and Clinical Considerations. Cureus. 2024;16(1):e52994.
Hiponatremia
- Adrogué HJ, Tucker BM, Madias NE. Diagnosis and Management of Hyponatremia: A Review. JAMA. 2022;328(3):280–291. doi: 10.1001/jama.2022.11176
- Delgado J, Escorial C, Vallejo AJ, Santos B, Varela JM, Calderón EJ, et al. Effectiveness of Urea and Tolvaptan in the Treatment of Hypotonic Hyponatremia. J Clin Med. 2025 May 9;14(10):3315. doi: 10.3390/jcm14103315. PMID: 40429312; PMCID: PMC12112191.
- Barajas D, Ruiz-Sánchez J, Fernández A, Runkle I, Ferrer JC, Ropero G, et al. Documento de consenso sobre el manejo de la hiponatremia del grupo Acqua de la Sociedad Española de Endocrinología y Nutrición. Endocrinol Diabetes Nutr. 2023;70 (S1):7-26.
- Broch MJ, Rodríguez B, Domínguez JM, Álvarez L, Ballesteros MÁ, Cervera M, et al. Practical document on the management of hyponatremia in critically ill patients. Med Intensiva (Engl Ed). 2019 Jun-Jul;43(5):302-316. English, Spanish. doi: 10.1016/j.medin.2018.12.002. Epub 2019 Jan 22. PMID: 30678998.
- Garrahy A et al. Hypertonic saline therapy in the treatment of symptomatic hyponatremia: a randomized controlled trial. Clin Endocrinol (Oxf). 2020;92(2):152-159.
- Hoorn EJ, Zietse R. Diagnosis and Treatment of Hyponatremia: Compilation of the Guidelines. J Am Soc Nephrol. 2017;28:1340-1349.
- Martín JA., Albalate M, Alcázar R, Sequera P. Trastornos del Agua. Disnatremias. En: Lorenzo V., López Gómez JM (Eds). Nefrología al día. ISSN: 2659-2606. [Consultado: 4 de agosto de 2025]. Disponible en: https://www.nefrologiaaldia.org/684
- Martínez Á, Rodeiro P, Llópiz J, Díaz M, Sánchez FL, Villar M, et al. Effectiveness of urea administration for the treatment of hyponatremia in heart failure. Med Clin (Barc). 2024 Jan 26;162(2):56-59. English, Spanish. doi: 10.1016/j.medcli.2023.08.001. Epub 2023 Oct 3. PMID: 37798246.
- Martínez Á, Valle L, de la Fuente Aguado J, González M. Treatment of hyponatremia due to SIADH with oral urea. Med Clin (Barc). 2024 Mar 22;162(6):303-304. English, Spanish. doi: 10.1016/j.medcli.2023.10.017. Epub 2023 Nov 18. PMID: 37985331.
- Martínez Á, González M, Rodeiro P, Llópiz J, Ruades R, Silva JI, et al. Tolvaptán versus restricción hídrica en el tratamiento de la hiponatremia por secreción inadecuada de hormona antidiurética: análisis de eficacia y seguridad en un estudio de cohortes [Tolvaptan versus fluid restriction in the treatment of hyponatremia due to inappropriate antidiuretic hormone secretion: efficacy and safety analysis in a cohort study]. Nutr Hosp. 2025 Apr 21;42(1):137-144. Spanish. doi: 10.20960/nh.05558. PMID: 39873469.
- Mellado‐Orellana R et al. Hiponatremia para principiantes. Med Int Mex. 2022;38(2):187-96.
- Pose A, Almenar L, Manzano L, Gavira JJ, López Granados A, Delgado J, et al. Hyponatraemia and congestive heart failure refractory to diuretic treatment. Utility of tolvaptan. Rev Clin Esp (Barc). 2017 Oct;217(7):398-404. English, Spanish. doi: 10.1016/j.rce.2017.02.013. Epub 2017 Apr 1. PMID: 28372784.
- Pretus S, Alonso I, Baños A, Mariscal M. Manejo práctico de la hiponatremia. Revista Electrónica Anestesia. 2021;13(3). Disponible en: https://anestesiar.org/2020/manejo-practico-de-la-hiponatremia/
- Spasovski G, Vanholder R, Allolio B, Annane DF, Ball S, Bichet D, et al. Guía de práctica clínica sobre el diagnóstico y tratamiento de la hiponatremia. Nefrología. 2017;37(4):370–80.
- Sterns RH. Treatment of Severe Hyponatremia. Clin J Am Soc Nephrol. 2018;13:641–649.
- Upadhyay A, Jaber BL, Madias NE. Efficacy of vasopressin receptor antagonists in SIADH: a systematic review and meta-analysis. Am J Med. 2020;133(4):464-471.e7.
Hipopotasemia
- Almenar L, González A, Grupo de trabajo para el Estudio de la Hiperpotasemia. Consenso sobre el manejo de la hiperpotasemia en pacientes con insuficiencia cardíaca: recomendaciones de la SEC-SEMI. Revista Clínica Española. 2022;222(4):235-240. Disponible en: https://doi.org/10.1016/j.rce.2020.11.009
- De Sequera P, Alcázar R, Albalate M. Trastornos del potasio. Hipopotasemia e hiperpotasemia. En: Lorenzo V., López Gómez JM (ed.). Nefrología al Día. ISSN: 2659-2606. Disponible en: https://www.nefrologiaaldia.org/613
- García V, Sánchez M, Naranjo J. Ajuste de fármacos en la enfermedad renal crónica. En: Lorenzo V, López Gómez JM (Eds). Nefrología al Día. ISSN: 2659-2606. Disponible en: https://www.nefrologiaaldia.org/325
- Guía de práctica clínica sobre la detección y manejo de la enfermedad renal crónica (KDIGO). Kidney International Supplements. 2013;3(1):1-150. Disponible en: https://portal.guiasalud.es/wp-content/uploads/2018/12/GPC_559_ERC_IACS_compl.pdf
- Mount DB. Clinical manifestations and treatment of hypokalemia in adults. In: UpToDate, Connor RF (Ed), Wolters Kluwer. [Consultado: 30 de septiembre de 2025].
- Mount DB. Treatment and prevention of hyperkalemia in adults. UpToDate. Literature review current through: Dec 2025. This topic last updated: Feb 05, 2024. Disponible en: https://www.uptodate.com/contents/treatment-and-prevention-of-hyperkalemia-in-adults/print?search=hiperpotasemia%20tratamiento&source=search_result&selectedTitle=1~150&usage_type=default&display_rank=1
- Ortiz A, Del Arco C, Fernández-García JC, Gómez J, Ibán Re, Núñez J, et al. Documento de consenso sobre el abordaje de la alteración del potasio. Nefrología. 2023;43(5):765-782. Disponible en: https://revistanefrologia.com/es-download-pdf-S0211699523000735
Paciente al final de la vida
- Palliative Drugs. Essential independent drug information for palliative and hospice care. Royal Pharmaceutical Society, 2019. Disponible en: www.palliativedrugs.com